يزد(خبرگزاري ميراث فرهنگي)ميراث استان‌ها_زهرا شوازي_روستاي شواز در فاصله 95 كيلومتري جنوب شرقي استان يزد در ادامه سلسله جبال شركوه قرار دارد. پشت روستا متصل به كوه و مقابل روستا باز و منتهي به دشت وسيع است.

اين روستا از آباديهاي قديمي يزد است. قبرستان هاي قديمي آن چه در شواز و چه در شواز كهنه و قلعه محكم و بزرگ و مرتفع آن دال بر گهنگي آبادي است. اما آنچه تاريخ زيست در اين منطقه را به گذشته‌اي دور متصل مي‌كند، وجود سنگ نگاره‌هايي است كه در يك مطالعه تطبيقي و در مقايسه با سنگ نگاره‌هاي كوه ارنان ( كه قدمتي 7 تا 12 هزار سال را دارد) مشابهتي را نشان مي‌دهد كه تاكنون مطالعات باستاني ‌شناسي روي آن صورت نگرفته است.

موقعيت استقرار و شرايط توپوگرافي آن كه مشابهت زيادي با روستاي توران پشت نير دارد‌، وسعت زياد كفه طاقستان را تحت تسلط خود دارد و كيفيتي اساطيري را به ذهن متبادر مي‌سازد. اين ويژگي باعث شده كه بتواند خطر هجوم غارتگران و متجاوزين را كه بيشتر از سمت كفه و منطقه فارس روستا را تهديد مي‌نموده خنثي نمايد و بدين وسيله دوري فاصله از مركز وشهرهاي بزرگ را جبران نمايد.

قلعه شواز نماد استواري علاوه بر موقعيت استراتژيكي روستا، وجود قلعه رفيع در ارتفاع مناسب و در پيشاني روستا ضريب دفاعي آن را دو چندان نموده است.

 ايرج افشار در كتاب يادگارهاي يزد درباره اين قلعه مي‌گويد:«مهمترين قلعه كوهستاني كه در خاك يزد بنا شده، قلعه رفيع، محكم و با عظمت و خوش منظر شواز است. اين قلعه را بر فراز صخره‌اي سنگي از سنگهاي سخت رسوبي به ارتفاع يكصدمتر كه از اطراف پرتگاهها و خاكريزهاي تند دارد، بنا كرده‌اند و قلعه زيست و زندگي بوده است. كه مساحت آنرا 5000 متر مربع تخمين زده‌اند.»

ديوارهاي اصلي بنا از سوي برون سنگي و از سوي درون خشت است. جرزهاي اتاقها و سقفها نيز غالبا" از خشت بنا شده است و جزئي آجر در طاق سردرها به كار برده‌اند ولي درگاه ورودي قلعه از آجر است. قلعه در طرف شرق گاو پهلوي مرتفعي دارد كه از آجر بنا شده است و از آن در كشيدن آب استفاده مي‌كرده‌اند.

در سنگي قلعه در اندازه 7/1 *1 متر از نوع سنگهاي رسوبي همان تپه است و پاشنه گرد آن نيز از سنگ مي‌باشد. اين در سنگي را در دوره‌هاي ناامني متاخر برداشته‌اند و به جاي در چوبي نصب كرده‌اند. برخي معتقدند همزمان با ساخت قلعه در ورودي نيز ساخته شده است.

اين در بعد از مرمت قلعه توسط ميراث فرهنگي به داخل قلعه منتقل شده و به جاي آن يك درب چوبي نصب شده است. سقف يكي از اتاقهاي قلعه با تيرهاي چوبي از جنس چوب سنجد پوشيده شده است.

 اين چوب نسبت به انواع ديگر از مقاومت و استحكام در برابر فرسودگي، رطوبت و موريانه خوردگي برخوردار است. مصالح اين قلعه از سنگ (ازاره ديوارهاي قلعه و اتاقها و طبقات اول) و خشت و گل است. 

 در يك نگاه سه نوع خشت را مي‌توان تشخيص داد: خشتهاي به ابعاد 5، 30، 30 و خشتهاي 72.72.3 و خشتهاي بزرگ به ابعاد 40.40، 10 سانتيمتر و قطر ملاطها 5/2 الي 5 سانتيمتر متغير است. ملاطها از جنس گل و گاه با كاه خرد شده و ريگ اندود و ديوارها از گل است. خشتها به لحاظ ساخت و فرم نيز سه گونه است.

مهمترين قلعه كوهستاني كه در خاك يزد بنا شده، قلعه رفيع، محكم و با عظمت و خوش منظر شواز است.

خشتهاي با گل و ريگ كه محكم وسفت است و خشتهايي كه با گل بسيار نرم هستند كه نمونه‌هايي از اين دو در كاوش سايت باستاني غربال بيز مشاهده شده است. خشتهاي نوع سوم كه همان خشتهاي بزرگ وقطور به ابعاد 40.40.10 است از مصالح متداول پيش از اسلام بويژه عصر ساساني است. از ويژگيهاي ديگر اين قلعه، داشتن برجهايي براي ديدباني و حفاظت از قلعه است كه قسمتهايي از آن با سنگ ازاره و خشت ساخته شده است.

 اما نكته قابل توجهي كه در مورد اين برجها وجود دارد ساخت آنهاست. به نحوي كه پس از ساخت برج با خشت، نماي آن را جهت استحكام بخشي و افزايش مقاومت در برابر حملات و تهاجم بيگانگان با سنگ كار شده است.

 به اعتقاد دكتر جنيدي صاحب نظر در فرهنگ و تمدن پيش از اسلام، اين شيوه برج سازي اقتباسي از فرهنگ ساسانيان و متعلق به معماري آن دوره است. از خصوصيات بارز قلعه سنگي شواز وجود قوسها متعلق به دوران پيش از اسلام است.برخي از قوسها اين دژ حالتي ميان قوس دايره‌اي اشكاني، ساساني و جناقي پس از اسلام را دارند كه نمونه آن در محل گنجينه آتشكده آذر گشب نيز ديده شده است. بر بدنه سنگي يكي از ديوارهاي داخل قلعه سنگ نبشته‌اي متعلق به قرن 6 كشف شده كه تاكنون در هيچ منبعي به آن اشاره نشده است.

  اين سنگ نبشته در عين اينكه هنرمندانه نيست بسيار ابتدايي و با نوشتارها بدتركيب بر روي هم و در مكاني كه در معرض ديد همگان نيست به شيوه نامناسب كتابت و حجاري شده است.

 براساس مطالعاتي كه بر روي سنگ نبشته‌هاي اسلامي استان صورت گرفته هنوز كتيبه‌اي متعلق به قرن 6 در بنايي (قلعه، مسجد، مدرسه و...) كه به اصطلاح كتبيه ساخت باشد ديده نشده است. تمام كتبيه‌هاي بررسي شده متعلق به قرن 6 مربوط به سنگ قبر و سنگ محراب است، كه نمونه‌هاي آن نيز در قبرستان شواز موجود مي‌باشد. اما سنگ نبشته مكشوفه داخل قلعه منحصر به فرد است و در تعيين تاريخ قلعه داراي اهميت است. براي تعيين تاريخ ساخت قلعه نياز به مقايسه اين قلعه با قلعه‌هاي ديگر در سطح استان است اما به دليل اينكه در دوره‌هاي ساساني و اسلامي به بعد حتي تا دوره‌ قاجار و پهلوي مسكوني بوده و بارها با مرمت وبازسازي و توسعه فضاهاي آن ََََََََََپرداخته شده آن را متعلق به اواخر اشكاني و ساساني مي‌دانند.

در اواخر اشكاني و اوايل ساساني اغلب قلعه‌هاي دفاعي بر تپه‌هاي مرتفع سنگي ساخته مي‌شدند تا علاوه بر افزودن عظمت و شكوه قلعه بر محيط پيرامون قلعه نيز اشراف داشته باشد. كه اين امر باعث مي‌شده توانايي قلعه جهت دفاع و جلوگيري از تهاجم بيگانگان نسبت به ساكنين قلعه چند برابر شود. به اعتقاد دكتر جنيدي همانطور كه برجهاي ساساني جهت استحكام بخشي و افزايش توان دفاعي با سنگ نماسازي مي‌شده‌اند اين قلعه نيز به شيوه معماري ساساني ساخته شده است. چند قطعه سفال خاكستري مكشوفه داخل قلعه كه دو قطعه آن با تزيين به شيوه كنده است احتمالا" از نوع سفالهاي خاكستري دوره تاريخي مي‌باشند. وجود چند مغازه در داخل قلعه كه در دل سنگ كنده شده‌اند حكايت از قدمت آبادي و شواز كهنه محلي است غير مسكوني با فاصله 5 كيلومتري شواز در راه نصرآباد كه هيچ نوع آباداني از آن به جاي نمانده است و منحصرا" در اين محل بقاياي قبرستاني قديمي و چند مغازه كه در دل كوه كنده شده‌اند و در دامنه كوه شواز كهنه وجود دارند.

 قبرستان شواز قبرستان شواز از قبرستانهاي عجيب در خاك يزد است. بالاي سر وپايين سر قبرها دو تخته سنگ نتراشيده و زمخت و كلفت و پهن به طور عمودي در زمين نصب شده و حدود نيم متر از زمين ارتفاع دارد. بر اين سنگها هيچگونه مطلبي نقش نشده است. نماي عمومي قبرستان و ترتيب و رنگ سنگها و رنگ تيرگي آنها حكايت از كهنگي قبرستان دارد.

اين قسمت از قبرستان، كهنه تر از قبرهايي است كه داراي سنگهاي مورخ قرن 6 تا 8 هجري است. اهم سنگ قبرهاي نوشته‌دار قبرستان به خط نسخ بر روي سنگها نامنظم سياه رنگ طبيعي است. تعدادي هم سنگ قبرهاي مرمر از قرن 10 و 11 هجري نيز بدست آمده است.

 اين قبرستان در حال حاضر روبه تخريب كامل است و اكثر قبرهاي آن توسط افراد غيربومي كه به دنبال يافتن اشياء عتيقه و قديمي در آن بوده‌اند تخليه شده است. سنگ قبرهاي آن نيز به گفته اهالي روستا توسط ميراث فرهنگي جمع‌آوري شده است.