خبرگزاري ميراث فرهنگي ـ گردشگري ـ كاروانسراهاي ايران كه هم اكنون در اكثر نقاط اين سرزمين به تنهايي غريبي خو كرده‌اند و گاه‌گاهي تنها صداي عوعوي سگي در آن‌ها به گوش مي‌رسد، اين‌چنين نبودند كه امروز هستند.

توجه به اين كاروانسراها و بهره‌برداري مناسب از آن‌ها، بخشي (هر چند كوچك) از ظرفيت‌هاي بالقوه گردشگري را به بالفعل تبديل مي‌كند.

اين كاروانسراها روزگاري محل گردهمايي و كسب درآمد بودند و ايران را به جهانيان مي‌شناساندند. بد نيست با آن‌ها آشنا شويم:

روزي شاه عباس به يكي از مامورنش فرمان داد 1000 كاروانسرا در سراسر كشور بسازد. يك سال بعد مامور را فراخواند تا گزارش كار را بدهد و معلوم شد كه 999 كاروانسرا ساخته شده است.

مامور در پاسخ استيضاح شاه عباس علت كارش را اين‌گونه توضيح داد كه "نهصد و نود و نه" بيشتر از "هزار" به نظر مي‌آيد.

اين داستان نمايانگر تعداد بسيار كاروانسراها در ايران است كه البته پيش از شاه عباس  كم نبودند و بعد از او هم همچنان ساخته شدند.

سوال ما اگر فلسفه وجودي كاروانسراها باشد جواب به شرح زير است:

فاصله زياد ميان مراكز تجاري، وجود بيابان و عوارض طبيعي ديگر، خطرات جنگ‌هاي داخلي متعدد، دسته‌هاي سازمان يافته اشرار و غارتگران و تهديد دايمي چادرنشينان، همگي وجود جايگاه‌هاي امن را براي تامين آرامش و استراحت كاروان‌ها و ساير مسافران ايجاب مي‌كرد تا به سلامت به مقصدشان رهسپار شوند.

 چگونگي پيدايش :

ايراني‌ها براي اولين بار در تاريخ، سيستم‌ جاده‌هاي طولاني را سامان‌دهي كردند كه بعدها از طريق يوناني‌ها، رومي‌ها، عرب‌هاي مسلمان و ترك‌ها به عنوان يكي از الگوهاي تمدن برگزيده شد. در واقع آن چيزي كه امروز به عنوان كاروانسرا ناميده مي‌شود در اصل تكامل ايستگاه‌هاي پستي هخامنشي يا پناهندگان بين راهي بود كه شوش را به سارد متصل مي كرد. در زمان هخامنشيان يكي از مسائلي كه بيش از همه مورد توجه حكومت قرار داشت تامين راه‌هاي ارتباطي بين نقاط مختلف امپراطوري بود.

ساختمان‌هايي كه به دستور پادشاهان ساخته شده بودند در فاصله‌هاي ثابتي كه در بين مسافت‌هاي قابل عبور در طول يك روز قرار داشت، برپا شده بودند. در اين ايستگاه‌ها اشخاصي گماشته شده بودند كه ماموريت داشتند مكاتبات و مراسلات دولتي را دريافت دارند.اما احتمالا در همان زمان در تمام سرزمين ايران ايستگاه‌هايي وجود داشته كه مورد استفاده كاروانيان هم قرار داشت.

هر چند كه گاهي بر اثر جنگ‌ها و حملات و ناامني‌ها، رفت و آمد كاروان‌ها و مبادله كالاهاي بازرگاني براي سال‌هاي متمادي متوقف مي‌شد، اما وقتي كه اوضاع بر وفق مراد بود ساختمان‌هاي ميان راهي و ايستگاه‌هاي كارواني ساخته مي‌شدند و مسافران و كاروانيان مي‌آمدند و مي‌رفتند و كاروانسراها پر رونق بود.

و از اين روست كه كاروانسراها كه قرن‌هاست در برابر انواع حوادث پايداري كرده‌اند حتي در دورافتاده‌ترين نقاط كشور هنوز پابرجا هستند. 

كاروانسراها در ايران هم از لحاظ فرهنگي و هم از لحاظ معماري اهميت فراوان دارند.

از لحاظ فرهنگي، كاروانسراها مراحل مختلف پيشرفت زندگي ايرانيان را مجسم مي‌كنند و از لحاظ معماري به قول آرتور پوپ يكي از پيروزي‌هاي معماري ايراني است، زيرا در هيچ بنايي همسويي كاركرد و ساختار را كامل‌تر از اين نمي‌توان ديد.

انواع كاروانسراها
1. كاروانسراهاي شاهي:
هزينه ساخت اين كاروانسراها از موجودي خزانه كشور تامين شده و درآمد حاصله از آن موجب آبادي كشور و فزوني اعتبار خزانه شاهي مي‌شد.

ظاهرا اطاق‌هاي اين كاروانسراها اجاره داده مي‌شد. شخصي كه مسوول كاروانسرا بوده مال الاجاره را دريافت مي‌كرد و اسامي مسافران را در دفتري ثبت مي‌كرد و معاملات را در دفتر شاهي درج مي‌كرد. به اين طريق معاملات به رسميت شناخته مي‌شد. اين دفتر شاهي وسيله بسيار خوبي براي پادشاه بود كه از وضع بازرگاني كشور اطلاع حاصل كند.

2. كاروانسراهاي خصوصي:
اين كاروانسراها به بخش خصوصي تعلق داشت و عوايد آن نيز به جيب صاحبان آن مي‌رفت و همواره دارا بودن يك كاروانسرا عوايد سرشاري براي صاحبش به ارمغان مي‌آورد. در زمان قاجار تعداد بسياري از اين كاروانسراها ساخته شد.

3. كاروانسراهاي خيريه:
در اين كاروانسراها هيچ پولي از مسافران و زائران دريافت نمي‌شد ولي آنها هنگام ترك، فقط انعامي به دربان مي‌دادند. اين نوع كاروانسراها علاوه بر اينكه بر زيبايي شهرها مي‌افزودند كمك فوق‌العاده‌اي هم براي زائران محسوب مي‌شدند.

علاوه برت قسيم بندي ذكر شده تقسيم‌بندي‌هاي ديگري هم در مورد كاروانسراها وجود دارد:
كاروانسراهاي دشت
كاروانسراهاي كوهستان
كاروانسراهاي درون شهري
كاروانسراهاي برون‌شهري

كاروانسراهاي دشت:
اين نوع كاروانسراها از ايام بسيار كهن در ايران وجود داشته و از يك سو محل اقامت موقت و استراحت مسافران و كاروانيان بودند و از سوي ديگر در بسياري از موارد مكان‌هاي بسيار مناسبي براي دفاع در برابر راهزنان.

كاروانسرهاي كوهستاني:
معمولا شامل اطاق‌هاي كوچكي هستند كه به آساني گرم مي‌شوند و در شب‌هاي سرد زمستان‌ پناهنگاه خوبي به شمار مي‌روند. اين كاروانسراها هنگام طوفان و بهمن‌ها در ميان راه‌هاي كوهستاني، نعمت فوق‌العاده‌اي براي كاروان‌ها به حساب مي‌آمدند و به همين دليل در بين راه‌هايي كه از ميان كوهستان عبور مي كنند تعداد آنها زياد است . بسياري از اوقات در اين كاروانسراها اشخاص با حيواناتشان با هم زير يك طاق به سر مي‌بردند.

كاروانسراهاي درون شهري:
اين كاروانسراها يكي از عناصر يك شهر اسلامي هستند كه مهمترين اين عناصر عبارتند از: مسجد، بازار، حمام و كاروانسرا.در اين نوع پلان شهري، بازار نقش ستون‌فقرات شهر را به عهده دارد و هر يك از اجزاي ديگر در داخل يا كنار بازار ديده مي‌شوند.

در ايران شهرهايي همچون قزوين، زنجان، سمنان، شيراز، كرمان، اصفهان و... به اين شيوه ساخته شده‌اند.

كاروانسراهاي برون شهري:
اين كاروانسراها خودشان يك شهر كوچك به حساب مي‌آيند و امكانات زيادي را در دل خود جاي داده‌اند. حمام، آب انبار، مسجد و... از اجزا آنها هستند و معمولا آنها را در كنار راه‌ها در فاصله‌ يك روز راه‌پيمايي كاروان‌ها در محلي كه آب وجود داشت، بنا مي‌كردند.

كاروانسراها از نگاه فرهنگي:
كاروانسراها مركز مبادلات افكار، آراء، خاطره‌ها، ديده‌ها و شنيده‌ها بودند. مي‌توان حدس زد كاروان‌هايي كه از چين تا روم يا از مديترانه تا بلخ را طي مي‌كردند چگونه مي‌توانستند علاوه بر كالا، فرهنگ‌ها، بيماري‌ها، ايده‌ها، كتاب‌ها، سبك زندگي، اسطوره‌ها و افسانه‌ها را جابجا كنند. به همين سبب بيشتر محققان قرون وسطي و عصر رنسانس در اين نكته اتفاق نظر دارند كه كاروانسراها، نقش بسيار پراهميتي در وقوع رنساني در اروپا داشته‌اند.

معماري كاروانسراها:
آنها ممكن است چهارگوش، گرد و يا هشت گوش باشند. اغلب با برج‌هايي در گوشه‌ها.

ممكن است كوچك باشند يا مساحتشان به چندين جريب برسد. ولي همگي اساسا طرحي متحدالمركز دارند. با ديوار بيروني كاملا ساده كه ورود را تنها از طريق يگانه دري امكان پذير مي‌سازد كه به آساني قابل دفاع است. حياط وسط را از چهارسو طاق‌نماهاي بازي احاطه كرده كه در وسط هر سمت معمولا يك طاق‌نماي بزرگتر يا حتي طاق‌ ضربي ديده مي‌شود. و اين همان سبك معروف چهار ديواري است كه در مساجد هم شاهد آن هستيم.

اصطبل‌ها، اطراف بنا و در بين حصار كاروانسرا و پشت اتاق‌هاي مسافران قرار داشت و از آنجا كه در يك كاروان، چهارپايان مختلف از قبيل اسب و خر و قاطر و شتر وجود داشت و هركدام از آنها احتياجات مختلف داشتند، آخورها و اصطبل‌هاي مختلف و همچنين سكوهاي متفاوت براي استراحت و خوابيدن آنها تعبيه شده بود. اين موضوع ضروردي مي‌نمود زيرا مثلا اسب‌ها از بوي شترها ناراحت مي‌شوند و قاطرها با الاغ‌ها خيلي مانوس نيستند.

در بعضي از كاروانسراها، اتاق‌هاي بزرگتري كه دور از صحن و سرو صدا و قيل و قال بازرگانان بود، قرار داشت كه جهت اقامت بزرگان و رجال كشور پيش‌بيني شده بود.

اتاق مسافران داراي درهاي يك لته چوبي بودند و نيازي به پنجره نبود زيرا فقط براي خوابيدن در هنگام شب، از آنها استفاده مي‌شد. البته از زمان صفوي به اين طرف پنجره‌هاي كوچكي به اتاق‌ها اضافه شد.

در بسياري از كاروانسراها، اتاق‌ها فاقد در بودند و فقط پرده‌اي در جلوي ‌آن مي‌آويختند. پشت بام به صورت مسطح و در شب‌هاي تابستان خوابگاه مسافران بود. در وسط صحن برخي از كاروانسراها حوضي مربع يا دايره‌اي شكل از سنگ به همراه پاشويه براي وضو ساختن آماده بود. معدودي از كاروانسراها هم داراي بادگير براي خنك كردن اتاق‌ها بودند.

و اما كاروان:

كاروان ممكن بود كه از گروه‌هاي متفاوتي تشكيل شده باشد. بنابراين قبل از حركت با هم يك آشنايي ضمني پيدا مي‌كردند. كاروان به وسيله يك كاروان سالار هدايت مي‌شد كه معمولا يك شخص با تجربه و سفر كرده بود و اگر اين كاروان زيارتي بود او مردي مقدس محسوب مي‌شد و اطاعت از فرمانش واجب.

اگر كارون راه درازي در پيش داشت و يا اگر حامل كالاهاي گرانب‌ها بود گروهي از محافظان آن را همراهي مي‌كردند. روز حركت كاروان بنا به دستور كاروان سالار و با توجه به روزهاي سعد و نحس انتخاب مي‌شد.

كاروان‌ها بنا به شرايط محيطي، امن بودن‌ راه‌ها، اوضاع جوي و... شب رو يا روز رو بودند.

منابع :
• معماري ايران / آرنور پوپ / ترجمه: غلام‌حسين صدري افشار / نشر اختران
• كاروانسراهاي ايران و ساختمان‌هاي كوچك بيان راه‌ها سازمان ملي حفاظت آثار باستاني ايران / مولف: ماكسيم سيرو / ترجمه: عيسي بهنام
• يادي از كاروانسراها، رباط‌ها و كاروان‌ها در ايران / گردآوري و تاليف: محمدتقي احساني / موسسه انتشارات اميركبير
• مقاله كاروانسرا به قلم دكتر حسن اصانلو

آرش نورآقايي

a.nooraghaee@chnpress.com