| بيگانه آمد، وطن در بند شد و او سرود :ای ايران ای مرز پر گهر
|
اگر چه خالق شعر ای ایران، ای مرز پر گهر حالا دیگر سال هاست چشم فرو بسته اما کلامش همیشه همراه ایرانیان خواهد بود.شعراو و آهنگ جاودانه روح الله خالقی، در طول شصت سال اخیر همواره درغم و شادی زمزمه شده است. امروز سالمرگ گل گلاب است.
|
.jpg)
|
میراث خبر_گروه هنر، آزاده شهمیر نوری، شاید خیلی ها نام دکتر حسین گل گلاب را نشنیده و یا به خاطر نداشته باشند. اما حتما شعرش را همیشه به خاطر خواهند داشت. اگر چه خالق شعر ای ایران، ای مرز پر گهر حالا دیگر سال هاست چشم فرو بسته اما کلامش همیشه همراه ایرانیان خواهد بود.. امروز سالمرگ گل گلاب است
فرهاد فخرالدینی، رهبر ارکستر موسیقی ملی که این سرود را سال گذشته به مناسبت شصتمین سال ساختش اجرا کرد در این باره می گوید: «یکی از رموز ماندگاری سرود ای ایران، آهنگسازی آن است که همه به راحتی با آن ارتباط برقرار می کنند. شعر روان و ساده آن نیز که از زبان مردم ایران صحبت می کند، رمز دیگر ماندگاری آن است. شصت سال از ساخت سرود ای ایران می گذرد اما هنوز هم جایگاه خودش را از دست نداده است. یادم است وقتی آن را با ارکستر موسيقی ملی ايران اجرا کردیم، همه با ما همراهی می کردند. روح الله خالقی آهنگسازان برجسته ایرانی است که توانست یکی از بهترین سرود های ملی را بسازد.»
فخرالدینی با اشاره به ماجرایی که گل گلاب شاعر این سرود را تحت تأثیر قرار داده بود گفت: «شعر و آهنگ این سرود، همان طور که شاعر و آهنگساز آن اشاره می کنند، به دنبال یک اتفاق واقعی شکل گرفته و از دل آنها برخاسته است. همین مسئله این سرود را به یک نماد ملی تبدیل کرده است.
بافت اين سرود و اشعار آن قابل درک و ساده است. طوری که تمام گروه های سنی از کودک تا بزرگسال می توانند آن را اجرا کنند. ضمن آنکه در اين سرود تلفيق شعر و موسيقی به شکلی استادانه صورت گرفته و موسيقی در نقطه های اوج و حماسی تر خود روی بيت های حماسی تر نشسته است.»
۲۷ مهر ماه سال ۱۳۲۳ در تالار دبستان نظامی دانشکده افسری فعلی سرود ای ایران در حضور جمعی از چهره های فعال موسيقی ايران برای اولین بار به طور رسمی اجرا شد. این اجرا توسط بنان خواننده نام آشنای ایران صورت گرفت.
اگرچه نام بنان در موسيقی آوازی ايران شهرتی افسانه ای دارد، اما اسفنديار قره باغی نیز اجرای زیبایی از اين سرود دارد. قره باغی از صدايی پر و استوار برخوردار بود و بسياری از سرودهای حماسی حاصل صدای وی است.
اين قطعه را روح الله خالقی آهنگساز نامدار روی شعری از حسين گل گلاب ساخت. ويژگی شعر ای ايران آن است که تمام واژگان آن به زبان فارسی است و واژگان بيگانه در آن راه نيافته است.
سرود ای ايران در فضايی حماسی و در آواز دشتی ساخته شده است. گفته می شود که ملودی اصلی و پايه ای کار از برخی نغمه های موسيقی بختياری که از فضايی حماسی برخوردار است، گرفته شده است.
با پرداخت و تنظيم حرفه ای زنده ياد خالقی اين سرود در اجرای نخست به صورت کر خوانده شد، اما ساختار محکم شعر و موسيقی آن سبب شد تا در دهه های بعد خوانندگان آن را به صورت تک خوانی هم اجرا کنند.
نواب صفا در کتاب خاطرات خود به نقل از دکتر حسین گل گلاب، شاعر این سرود آورده است: «وقتی در سال 1323 ایران تحت اشغال متفقین بود. بعدازظهر یکی از روزهای تابستان در خیابان شاهد حرکات دور از نزاکت بعضی از سربازان خارجی با مردم بودم. از ناراحتی نمی دانستم چه کنم، بی اختیار راه انجمن موسیقی را که تازه تأسیس شده بود، پیش گرفتم. وقتی خالقی مرا دید گفت: چرا ناراحتی؟ واقعه را برایش تعریف کردم. او گفت ناراحتی تأثیری ندارد بیا کاری کنیم و سرودی بسازیم. این بود که سرود ای ایران خلق گردید.»
می گویند زمانی که نیروهای انگلیسی و دیگر متفقین، تهران را اشغال کرده بودند. حسین گل گلاب تصنیف سرای معروف، از یکی از خیابان های مرکزی شهر می گذرد. او می بیند که بین یک سرباز انگلیسی و یک افسر ایرانی، بگو مگو شده است. سرباز انگلیسی، کشیده محکمی به گوش افسر ایرانی می زند.
گل گلاب، پس از دیدن این صحنه، با چشمان اشک آلود به دیدن روح الله خالقی، موسیقی دان می رود و ماجرا را تعریف می کند.
خالقی می پرسد، ماجرا چیست؟ او ماجرا را تعریف می کند و می گوید:
«کار ما به اینجا رسیده که سرباز اجنبی توی گوش نظامی ایرانی می زند؟» و با همان حال، می سراید:
ای ایران ای مرز پر گهر
ای خاکت سرچشمه هنر
...
تعداد دیگری از نزدیکان شاعر و آهنگساز این سرود انگیزه ساخت آن را صرفأ دیدن این صحنه نمی دانند و به روایت ذکر شده با شک می نگرند. علی محمد رشیدی، مدیر مجله موزیک ایران و معاون مدرسه موسیقی ملی در این باره به میراث خبر می گوید:« خالقی در کتاب خود به اتفاق خاصی اشاره نکرده است. او تاکید دارد که سازنده و گوینده تحت تاثیر اوضاع روز این سرود را ساخته اند و اولین باری که این سرود اجرا می شود در شنوندگان آنقدر اثر می کند که آن را سه بار تکرار می کنند.در این کتاب خالقی تنها به این نکته اشاره می کند و نه چیز دیگری. فکر می کنم اگر واقعا چنین اتفاقی افتاده بود، خالقی حتما به آن اشاره می کرد.
اولین بار این کتاب که توسط انتشارات صفی علی شاه منتشر شد به همین نکته اشاره دارد اما در دومین چاپ، ساسان سپنتا در پاورقی ماجرای سیلی خوردن افسر ایرانی را نقل می کند.»
رشیدی ادامه می دهد:« آنچه به طور حتم قطعی است این است که دست اندر کاران این سرود به دلیل حضور نیروهای نظامی بیگانه در ایران و اشغال سرزمین مان دست به ساخت آن در آن روزگار زده اند. برای مردم خیلی مهم بود که آذربایجان که بخش مهمی از ایران است در معرض خطر قرار گرفته و ممکن است از ایران جدا شود.درسال 1324 در کنسرتی این قطعه در تبریز اجرا شد که شور و شوق زیادی برانگیخت و مورد توجه مردم قرار گرفت. اما در هیچ دوره ای این سرود مورد توجه حکومت نبوده و تنها از طرف مردم حمایت می شد.»
احمد رضا احمدی، در این باره می گوید:« حسین گل گلاب استاد گیاه شناسی بود و در کنارش به کار شعر و شاعری می پرداخت. او با خالقی رابطه نزدیکی داشت و بر اساس قطعه ای که خالقی ساخته بود، شعری سرود. البته هر دو آنها تحت تاثیر شرایط ایران آن روز دست به ساخت این سرود زدند و طبیعی است که آنچه از دل بر آید بر دل هم می نشیند.
بعد از اینکه این سرود بر سر زبان ها افتاد، داستان ها و قصه های زیادی برایش ساخته شد. مثل خیلی چیز هایی که با معروف شدن آن شایعات زیادی به دنبالشان راه می افتد.»
احمدی در باره ای ایران می گوید:« روح الله خالقی هر چه ساخته در دل مردم جا گرفته است.بهار دلنشین که روی شعر بیژن ترقی و با صدای بنان ساخته شد نیز از تصنیف های محبوب مردم است.
خالقی ملودی های ساده و بدون ادایی دارد. او موسیقی ایرانی را خوب می شناخت و به خوبی آن را به کار می برد. او عرق ملی عجیبی داشت که در آثار و نوشته هایش به وضوح دیده می شود.
ای ایران بارها در زمان حیات خالقی و شاعرش، گل گلاب، اجرا شد. در ارکستری که اکثرا توسط هنر جویان هنرستان موسیقی در دوره مدیریت خالقی تشکیل شده یود، و چهره های آشنایی چون ارفع اطرایی، هوشنگ ظریف، افلیا پرتو، گلنوش خالقی و انوشیروان روحانی در آن قرار داشتند. »
احمد رضا احمدی به اشتیاق و استقبال مردم از این سرود اشاره می کند: «کاری که حقیقت در آن حضور داشته باشد، در دل مردم رسوخ می کند. پیام شاعر و آهنگسازی که تحت تاثیر یک واقعه و از روی تعصب ملی اثری خلق می کنند به جان مردم می نشیند.»
اما پری بنان، همسر غلام حسین بنان، معتقد است:« این سرود یک سرود ملی به معنای واقعی است. یادم می آید وقتی که امام خمینی بعد از سال ها به ایران آمد موقع پیاده شدن ایشان از هواپیما مردم در حالی که سرود ای ایران پخش می شد، نقشه ایران را گلباران کردند.
من از مرحوم بنان شنیده ام که گل گلاب تحت تاثیر صحنه ای که او در یکی از خیابان های شهر دیده، این شعر را سروده است.»
اوایل انقلاب اين سرود برای مدت کوتاهی به عنوان سرود ملی از راديو و تلويزيون پخش می شد، اما با استفاده های سیاسی بعضی گروه ها، چند سالی پخش آن از رسانه های داخلی ايران حذف شد.در حال حاضر، در ده سال گذشته به تناوب از اين سرود در مناسبت های مختلف ملی و تاريخی استفاده شده و می شود.
فخر الدینی معتقد است: «سرود ای ایران از معدود سرودهايی است که به بهترین صورت شیوه موسیقی ایران را نشان می دهد. بیشتر سرودهایی که در کشور های مختلف ساخته می شود، در دو گام ماژور و مینور ساخته می شود. اما سرود ای ایران در هیچ یک از این دو گام نیست بلکه در مایه دشتی ساخته شده و به همین خاطر بیشتر از دیگر سرود ها ایرانی است.»
بافت اين سرود و اشعار آن به گونه ای است که تمامی گروه های سنی از کودک تا بزرگسال می توانند آن را اجرا کنند. همين ويژگی سبب شده است تا اين سرود در تمامی مراکز آموزشی و حتی کودکستان ها قابليت اجراداشته باشد. علاوه بر این، اين سرود به لحاظ امکانات اجرايی و ساختار آنقدر ساده است که هر گروه، يا فردی می تواند آن را به راحتی و حتی بدون ساز نيز اجرا کند
پای اين سرود به سينما هم کشيده شد. در سال های پايانی دهه شصت ناصر تقوايی فيلمساز صاحب نام ايرانی از زنده ياد حسين سرشار، خواننده صاحب نام موسيقی کلاسيک و اپرا، خواست نقش معلم سرودی را بر عهده بگيرد که به دانش آموزان سرود ای ايران را آموزش می دهد.
اين فيلم که نام ای ايران را بر خود داشت در فضايی کميک ماجرای ساخت و اجرای اين سرود و همزمان وقوع انقلاب ايران را در يکی از شهرهای کوچک شمالی به تصوير می کشد.
همان جا خالقی موسیقی آن را می نویسد. بنان نیز آن را می خواند. ظرف یک هفته، تصنیف ای ایران با یک ارکستر بزرگ ساخته می شود.
متن کامل سرودبه این شرح است:
ای ایران ای مرز پر گهر/ ای خاکت سرچشمه هنر
دور از تو اندیشه بدان/ پاینده مانی ، تو جاودان
ای دشمن ار تو سنگ خاره ای ، من آهنم/ جان من فدای خاک پاک میهنم
مهر تو چون شد پیشه ام/ دور از تو نیست اندیشه ام
در راه تو کی ارزش دارد این جان ما/ پاینده باد ، خاک ایران ما
سنگ کوهت در و گوهر است/ خاک دشتت بهتر از زر است
مهرت از دل کی برون کنم/ بر گو بی مهر تو چون کنم
تا گردش جهان و دور آسمان بپاست/ نور ایزدی همیشه رهنمای ما است
مهر تو چون شد پیشه ام/ دور از تو نیست اندیشه ام
در راه تو کی ارزشی دارد این جان ما/ پاینده باد ، خاک ایران ما
ای ایران ای خرم بهشت من/ روشن از تو سرنوشت من
گر آتش بارد به پیکرم/ جز مهرت بر دل نپرورم
از آب و خاک و مهر تو سرشته شد گلم/ مهر اگر برون رود تهی شود دلم
مهر تو چون شد پیشه ام/ دور از تو نیست اندیشه ام
در راه تو کی ارزشی دارد این جان ما/ پاینده باد خاک ایران ما
استاد گل گلاب در سال 1274 در تهران متولد شد. تحصيلات را در مدرسه علميه و دارالفنون ادامه داد. او فرزند ابوتراب خان (مصورالملک) نقاش زمان قاجار بود که به ادامه تحصيل فرزندش علاقه بسیار داشت.
او از معلمين فرانسوي دارالفنون زبان فرانسه آموخت و چون شاگرد برجسته اي بود ضمن تحصيل به کار تدريس هم مشغول شد.
گل گلاب از گیاه شناسان معروف آن دوره بود و اولين کسي است که کتاب طبيعي نوشت. وی از سال 1304 تا سال 1317 دوازده جلد کتاب در رشته جغرافيا و طبيعي تهيه کرد که در مدارس تدريس مي شد.
استاد گل گلاب از سال 1307 مسئول تحقيقات علمي گياه شناسي شد و از زمان تاًسيس دانشگاه تهران تا سال 1345 به تدريس اشتغال داشت و هيچگاه گرد سياست و تجارت نگشت. گفتنی ست در دانشگاه تهران هنوز کرسی ای به نامش وجود دارد.
گل گلاب با همکاري کلنل کاظم وزيري و علينقي خان وزيري موسيقي آموخت و براي تعليم تار به کلاس علی نقی خان مي رفت. پس از سرودن اي ايران که تحت تاًثير اشغال ايران توسط متفقين ساخته شد تبدیل به چهره ای جاودانه شد.
گل گلاب در فرهنگستان ايران عضويت داشت و لغات زيادي خصوصاً در رشته علوم طبيعي پيشنهاد کرد که تصويب رسید و اکنون در زبان فارسي رواج دارد.
استاد گل گلاب دردوم آذر 1363 در 87 سالگي در گذشت. در روز های پایانی عمر او به تنظيم فرهنگ نامه و بيولوژي گياهان ايران مشتغول بود.که عمر وفا نکرد و معلوم نيست که مطالعات چه سرنوشتی پیدا کرده است. |
|
نظر شما در مورد اين خبر؟
|
|
|
|
|
|
|
|
|
