تهران- ميراث خبر

گروه فرهنگ، بنفشه محمودي:  «من بغ مزديسن شاپور شاهنشاه ايران و انيران که چهر از ايزدان دارد. پور بغ مزديسن اردشير شاهنشاه ايران که چهر از ايزدان دارد. نوه بغ بابک شاه ايرانشهر، فرمانروا هستم...».

کتيبه کعبه زرتشت در نقش رستم که به سه زبان پهلوي، پارتي و يوناني در ديواره هاي شرقي، غربي و جنوبي اين بنا نصب شده است متعلق به شاپور، دومين پادشاه ساساني است.مارتين اشپرنگ لينگ پژوهشگر آلماني ايران باستان در رساله دكتراي خود با عنوان «قرن سوم ايران:‌شاپور و كرتير»(1953) درباره استناد كتيبه كعبه زرتشت در نقش رستم به شاپور اول ساساني شك روا داشته است. اين در حالي است كه هيچ يك از پژوهشگران پس از او درباره اين استناد شكي را مطرح نكرده اند.

آرتور کريستين سن در مقاله اي با عنوان«نويسنده سنگنوشته کعبه زرتشت کيست؟» ( که در کتاب ايرانشناخت يادنامه استاد ا.و. ويليامز جکسن با ترجمه دکتر جليل دوستخواه منتشر شده است) درباره اين کتيبه استناداتي ارائه داده است که نظر اشپرنگ لينگ را درباره استناد اين کتيبه به «نرسه» ديگر پادشاه ساساني رد مي کند.

دکتر بدرالزمان قريب مدير گروه گويش شناسي فرهنگستان زبان و ادب فارسي و شاهرخ رزم جو پژوهشگر تاريخ با اطمينان تصريح مي کنند که تا کنون هيچ پژوهشگري به اين نکته اشاره نکرده است که نويسنده کتيبه کعبه زرتشت کسي جز شاپور اول ساساني باشد.

دکتر سعيد عريان رييس سابق پژوهشکده زبان و گويش سازمان ميراث فرهنگي نيز  درباره اين کتيبه مي گويد: اين کتيبه بر روي سه ديواره کعبه زرتشت در نقش رستم به سه زبان پهلوي، پارتي و يوناني نوشته شده است. بيش از 80 درصد تحرير پهلوي اين کتيبه از ميان رفته است اما تحرير پارتي (به جز چند سطر اوليه) و کتيبه يوناني آن سالم است. اشپرنگ لينگ ظاهرا بر اساس بازسازي که از کتيبه پهلوي کعبه زرتشت انجام داده، به اين نتيجه رسيده است که ممکن است نويسنده کتيبه کس ديگري باشد اما اين نتيجه گيري به قدري سست است که مي توان به راحتي آن را ناديده گرفت.

وي درباره دلايل رد استناد اشپرنگ لينگ مي گويد: شاپور پادشاه ايران و انيران که بر تمامي مرزهاي ايران بزرگ سلطنت داشته است در سال 244 ميلادي و پس از اردشير بابکان به سلطنت رسيده است و پس از او هرمزد يکم، بهرام يکم و بهرام دوم به سلطنت رسيده اند و سپس نوبت به نرسه رسيده است. بنابراين از نظر تاريخي فاصله به سلطنت رسيدن نرسه و شاپور چنين چيزي ممکن نيست.

 وي که در کتاب «راهنماي کتيبه هاي ايراني ميانه» ترجمه و آوانويسي کتيبه کعبه زرتشت را ارائه داده است، از سوي ديگر از منصب هاي دولتي که در متن کتيبه به آنها اشاره شده است نام مي برد و مي گويد: تحقيقات آرتور کريستين سن نشان مي دهد که بيشتر اين القاب به دوران نرسه تعلق ندارد و از نظر عقلي نيز نمي توان پذيرفت که نرسه دستور حک کتيبه اي را بدهد اما از القاب و اشخاص دوره شاپور اول در آن نام ببرد.

عريان با اشاره به بند 20 اين کتيبه مي گويد: در اين بند تنها از دو شاهنشاه نام برده مي شود: اردشير يکم(بابکان) و شاپور يکم. در حالي که اگر اين کتيبه توسط نرسه نوشته شده بود، بايد از 4 پادشاه ديگر هم در متن کتيبه نام برده مي شد. در بند 23 اين کتيبه نيز به اسامي کساني اشاره مي شود «که در فرمانروايي اردشير شاهنشاه بوده اند» و بلافاصله در بند بعدي عبارت «کساني که در فرمانروايي ما بودند» آمده است و اين عبارت تا پايان کتيبه ديگر تکرار نمي شود و همين امر نشان مي دهد که نويسنده اين کتيبه کسي جز شاپور اول نيست.

او مي گويد: از سوي ديگر شرح جنگ هاي سه گانه شاپور در اين کتيبه نيز از دلايل روشني است که نشان مي دهد ممکن نيست اين کتيبه توسط نرسه نوشته شده باشد.

اهميت کتيبه کعبه زرتشت

 دکتر عريان درباره اهميت اين کتيبه مي گويد: هنينگ در مقاله اي با عنوان «کتيبه هاي پهلوي» درباره کتيبه کعبه زرتشت مي گويد: «اين کتيبه مي تواند يکي از معتبرترين منابع در تاريخ جهان باشد.» اين سخن بيراه نيست چون محتوا و مطالب مطرح شده در اين کتيبه از نظر تاريخي و جغرافياي سياسي و همچنين از لحاظ اجتماعي اهميت بسياري دارد. در اين کتيبه در مجموع و در يک حساب سرانگشتي به نام بيش از 200 محل جغرافياي و حدود 200 شخصيت و منصب اشاره شده است که در ميان آنها نام زنان نيز به چشم مي خورد که اين اتفاق در کتيبه هاي باستاني بسيار نادر است. در اين کتيبه از منصبي به عنوان «نويدبد» نام برده شده است که کار او اعلام نام ميهمانان در ضيافت هاي رسمي دربار بوده است. دليل آوردن اين حجم از اسامي در کتيبه شاپور از آن روست که اين کتيبه به نوعي وقف نامه محسوب مي شود و کليه موقوفات زمان شاپور اول در آن ذکر شده است.

دکتر عريان با اشاره به مکان هاي جغرافيايي نام برده شده در اين کتيبه مي گويد: جغرافياي سياسي و حدود و مرزهاي ايران در اين کتيبه مشخص شده است. تعداد بسيار کمي از اين مکان هاي جغرافيايي مربوط به محدوده ايران است و بيشتر آنها مربوط به فتوحات شاپور در امپراتوري روم است. نام بسياري از اين مکان ها در منابع رومي وجود ندارد و مي تواند علاوه بر ايران منبعي براي جغرافياي سياسي روم نيز محسوب شود.

وي درباره پژوهش هايي که درباره کتيبه کعبه زرتشت انجام شده است مي گويد: به جز اشپرنگ لينگ، هنينگ و آرتور کريستين سن، مي توان از ماريک و شامون نيز نام برد که در سال 1965 و 1963 تحقيقات خود را در اين باره ارائه کرده اند. شامون در مقاله خود به بررسي شخصيت هاي زني پرداخته است که در اين کتيبه از آنها نام برده شده است. دکتر تفضلي نيز در کتاب تاريخ ادبيات پيش از اسلام بحث مفصلي درباره اين کتيبه دارد.