قصه ایران دوستی آقای خاص موسیقی؛ «وطن» و ترانه ای که هنوز تازه است

خبرگزاری مهر-گروه هنر-علیرضا سعیدی؛ اگرچه در تعریف و تشریح آنچه بر موسیقی ملی ایران زمین گذشت می‌توان به گزاره‌های رسانه‌ای متعددی رجوع کرد و پی به علل کاهش مخاطب در این عرصه به دلیل سوءمدیریت‌ها و اشتباهات مختلف برد، اما یکی از بارزترین ویژگی‌هایی که رجعت دوباره به آنها حداقل می‌تواند یادآوری و بازخوانی مناسبی برای خوانش دوباره آثار موسیقایی در این عرصه باشد، تولید آثار ملی – میهنی متعددی است که طی سال‌های گذشته توسط هنرمندان موسیقی ایرانی چه در قالب «آلبوم»، چه در قالب «تک‌آهنگ» و چه در قالب «یک اثر موسیقایی در یک آلبوم» پیش روی مخاطبان این حوزه قرار گرفته‌اند. آثاری که به دلیل هوشمندی آهنگساز، نوازنده و خواننده در انتخاب، آنها را تبدیل به ماندگارترین و ممتازترین آثار ملی – میهنی کرده است. آثاری که بسیاری از آنها فارغ از دیدگاه سیاسی – اجتماعی که در زمان انتشار خود داشتند و مخاطب می‌توانست به صلاحدید آنچه در روزگارش اتفاق افتاده از آن برداشت‌های مختلفی داشته باشد، اما دربرگیرنده مؤلفه‌های موسیقایی ارزشمندی بودند که نمی‌توان از کنار آنها به راحتی عبور کرد.

اساساً توجه به آثار موسیقایی که در حوزه‌های وطن دوستی و وطن پرستی توسط هنرمندان موسیقی کشورمان تولید شده، به ویژه در این روزها که کشورمان در بطن اتفاقات و التهابات مختلفی قرار دارد، امری اجتناب ناپذیر است که می‌تواند فارغ از دل‌زدگی‌ها، دعواهای سیاسی، اختلافات درون گروهی، منازعات اجتماعی و تقابل رویکردهای مختلف اندیشه‌ای که پرداختن به آنها مجال دیگری می‌طلبد، شرایط روحی مناسبی را برای فرار از این التهابات فراهم سازد که گوش دادن به آن، هم باعث ایجاد روحیه وحدت طلبی و ایران دوستی و هم سبب شنیدن موسیقی می‌شود که روزی روزگاری نقل محافل و دستگاه‌های پخش صوتی خانه‌ها و اتومبیل‌ها و مغازه‌ها بودند اما هم اینک در مهجورترین شکل ممکن میان موجی از آلودگی‌های صوتی نشأت گرفته از تولیدات نازل موسیقایی قرار گرفته‌اند.

آنچه در سلسله گزارش‌های «بازخوانی مهر از نواهایی برای میهن» مورد توجه قرار گرفته، رجعتی دوباره و اجمالی به آثار موسیقایی است که طی دهه‌های گذشته و سال‌های اخیر توسط هنرمندان ارزنده موسیقی کشورمان در سبک‌های مختلف پیش روی مخاطبان قرار گرفته‌اند و در این گزاره‌های رسانه‌ای بدون تقدم و تأخر زمانی به آنها می‌پردازیم. شرایطی که نقد و تحلیل و واکاوی هر یک از این آثار دربرگیرنده ابعاد مختلفی بوده و همواره مورد توجه منتقدان، مدرسان و پژوهشگران این عرصه قرار گرفته‌اند اما در این گزارش‌ها تلاش می‌شود تا معرفی مختصری از آنها صورت پذیرد.

در هفدهمین شماره از این روایت رسانه‌ای به سراغ برخی از آثار ملی – میهنی علیرضا عصار خواننده پیشگام موسیقی پاپ ایران رفتیم که با گذشت ۳ دهه از فعالیت های موسیقایی خود همچنان به عنوان یک هنرمند مولف، صاحب سبک و پیشگام میان طرفدارانش معرفی می شود که اگرچه پرکار نیست اما آثارش همواره مورد استقبال شنوندگانی قرار گرفته که در این حوزه شنونده محصولاتی دغدغه مند، اندیشه محور و دارای چارچوب هستند. مسیری که عصار و همراهانش در حوزه شعر، ترانه و ملودی همواره روی آن تاکید داشته و دارند و تلاش داشته اند ارائه کننده بسته های بدون تاریخ مصرف، مسئله محور و صاحب تفکر باشند. موضوعی که چه در حوزه ترانه، چه در حوزه آهنگسازی و تنظیم، چه در حوزه خوانندگی و حتی نوازندگی نیز ردپای وسواس و احترام به مخاطب دیده می شود و می توان این هنرمند را در زمره یکی از مهم ترین و موثرترین خوانندگان موسیقی پاپ ایران در دهه های اخیر معرفی کرد که در کنار توجه به عناصر مرتبط با موسیقی پاپ که عمدتا مبتنی بر ترانه های عاشقانه است، به تولید آثار ملی – میهنی و حماسی نیز توجه زیادی دارد.

چارچوبی هدفمند که تقریبا از سال های نخست دهه هفتاد آغاز شد و تلاش کرد تا به سهم خود تولید کننده آثار ارزشمندی در حوزه موسیقی های ملی – میهنی باشد. فرآیندی که در آن روزگار با حضور خوانندگان و هنرمندانی چون فواد حجازی، محمد اصفهانی، خشایار اعتمادی، بهروز صفاریان، قاسم افشار، علیرضا کهن دیری و بسیاری دیگر نسل درخشانی از نوآوری و تفاوت در موسیقی پاپ را به جامعه هدف معرفی کرد. آن چنان که فارغ از ویژگی های موسیقایی و لحن خوانش این خوانندگان و هنرمندان، انتخاب ترانه و شعر نیز از درجه اهمیت بسیار بالایی برخوردار بود و می بایست در مسیری قرار می گرفت که این آثار در کنار ارائه لحن تازه ای از موسیقی، در حوزه محتوا نیز تازگی داشته و همانند اغلب محصولات موسیقایی این سال ها (به غیر از استثناها) تاریخ مصرف دار نباشند.

عصار با این ویژگی رفتاری در موسیقی بود که علاوه بر خاص بودن لحن خوانندگی، تلاش داشت تا به مخاطبانش این مفهوم را برساند که موسیقی پاپ علاوه بر وجوه سرگرمی سازش می تواند ابزار مناسبی برای ارائه دغدغه مندی های جامعه و دیگر مفاهیم آرمانی از جمله وطن پرستی و عشق به میهن با زبانی امروزی باشد. فضایی که شیوه خوانندگی اش هم نقش بسیار موثری در معرفی شاعرانی داشت که طی همان سال ها در کنار اشعاری که می سرودند، در حوزه های ملی – میهنی هم آثار بدیع و متفاوتی را خلق کرده و حالا به واسطه پیشگامانی چون عصار می توانند به مخاطبان بیشتری از جامعه معرفی شوند. ترانه هایی که درعین خاطره انگیز بودن همچنان دارای طراوات و تازگی هستند و می توانند به عنوان آثار ماندگار موسیقایی مرتبط با وطن و میهن مورد توجه قرار گیرند. کما اینکه در جریان جنگ ۱۲ روزه و همین جنگ تحمیلی رمضان بار دیگر جلوه های ارزشمند خود را نمایان کردند و نشان دادند که این محصولات موسیقایی مبتنی بر اهداف متعالی همچنان ماندگارند و فراموش هم نمی شوند.

یکی از همین کارها قطعه ای به نام «وطن» با ترانه ای از علیرضا شجاع پور، موسیقی و تنظیم فواد حجازی و خوانندگی علیرضا عصار است که شیوه خوانش این هنرمند برای این شعر، فضای بسیار موثری را برای شجاع پورِ شاعر فراهم ساخت و موجب شد تا او به سرعت مخاطبان بیشتری برای ترانه و اشعارش پیدا کند.

اثری قابل اتکا که دربرگیرنده وجوه ممتازی در حوزه‌های موسیقایی و محتوایی بود و شرایطی را برای پروژه فراهم کرد که تا مدت‌ها به عنوان یکی از معتبرترین آثار ملی – میهنی کشورمان عرض اندام می‌کرد و همچنان نیز به عنوان یک اثر فاخر برای شنوندگان معرفی شده است.

آهنگ «وطن» اثری حماسی با ساختاری در حوزه موسیقی پاپ ایرانی بود که در مغایرت با یک اثر عاشقانه پر از حس قدرت، ایستادگی و شور ملی و از فرمول ساخت یک ملودی ساده فراتر رفت. یک موسیقی با ابیاتی سرشار از تصویرسازی و تاریخ کهن ایران زمین که اشعار راویان راستینی برای سرزمینی با پیشینه تاریخی کهن هستند. چارچوبی هدفمند از تاریخ سازی با قهرمانان اسطوره ای که به عنوان نمادهای مردانگی و میهن پرستی در برابر دشمنان معرفی می شوند و چه خوب که ملودی، تنظیم و لحن خواننده به درست ترین شکل ممکن روایت گر این حس و حال ترانه هستند.

شاعر در نقطه‌ای دیگر از شعر، تعریفی عامیانه و ملموس از وطن ارائه می‌دهد: «وطن یعنی همه آب و همه خاک، وطن یعنی همه عشق و همه پاک»؛ حتی معروف‌ترین و شاخص‌ترین فراز این آهنگ که به یک نماد ملی تبدیل شده، تأکید بر نام تاریخی «خلیج فارس» است: «وطن یعنی خلیج تا ابد فارس»؛ مفاهیمی که در این روزها به شدت شکل پررنگ تری به خود گرفته و می تواند تاکیدی مهم و مستحکم برای حفظ تمامیت ارضی کشورمان دربرابر هجوم بیگانگان تلقی شود و باز می شنویم که در اینجا خواننده با لحنی منحصر به فرد فضای شورانگیزی را به گوش مخاطبان می رساند.

با تکیه برچنین استنباطی می توان گفت که در کنار استحکام ترانه، مخاطب شنونده یک فضای موسیقایی با کیفیت و ارزشمندی است که توانسته به واسطه ملودی و تنظیم با محتوای شعر هماهنگی خوبی داشته باشد. این درحالی است که شنیدن ضرب‌آهنگ ابتدایی که دربرگیرنده حس یک موسیقی رزمی و پرابهت را منتقل می‌کند به همراه حضور یک گروه منسجم و توانمند از نوازندگان با تنظیمات فواد حجازی تنظیمی قدرتمند و ارکسترال را به وجود آورده که توانسته حماسه کلمات را به درستی منتقل کند.

و همان گونه که پیش تر هم گفته شد، اجرای قدرتمند و دکلمه خاص علیرضا عصار یکی از برگ برنده های این قطعه موسیقایی است، چرا که او علاوه بر مهارت در خوانندگی، به هنر «دکلمه ‌اشعار» نیز شهرت دارد. عصار در این قطعه، ابیات را نه تنها با صدایی رسا و پراحساس، بلکه با تاکید بر کلمات کلیدی و حفظ ریتم شعری بازگو می‌کند و این شیوه، شور و حس وطن‌پرستی را به اوج می‌رساند.

به هر ترتیب آهنگ «وطن» به گفته بسیاری از کارشناسان و صاحب نظران عرصه موسیقی می تواند بیانیه هنری فراتر از یک قطعه موسیقی معمولی به حساب آید که توانست مفاهیم والای عشق به ایران، ایثار و تاریخ کهن کشور را به زبانی عامه‌پسند و ماندگار به نسل‌های مختلف منتقل کند.